Təbii qaz və propan Şimali Amerikada evlərin, biznes obyektlərinin və sənaye müəssisələrinin enerji təminatında mühüm rol oynayır. Onlar səmərəli və etibarlı enerji mənbəyi hesab olunsalar da, təbii halda rəngsiz və qoxusuz olduqları üçün sızma zamanı onları aşkar etmək çətin olur. İctimai təhlükəsizliyi təmin etmək məqsədilə təbii qaz və propana xüsusi qoxu verən maddələr — əsasən merkaptanlar əlavə edilir. Bu sadə, lakin həyati əhəmiyyətli təhlükəsizlik tədbiri qaz sızmalarının erkən aşkarlanmasına imkan verir və mümkün qəza risklərini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.

Təbii qazın odorlaşdırılması tarixində təhlükəsizlik qaydalarının dəyişməsinə səbəb olan faciəli hadisələr baş vermişdir. Bu hadisələr qaz paylama sistemlərində odorantlardan istifadənin vacibliyini bütün dünyaya göstərmişdir.

New London məktəbi faciəsi: təhlükəsizlik tarixində dönüş nöqtəsi

Qaz təhlükəsizliyi tarixində ən faciəli hadisələrdən biri 1937-ci ildə ABŞ-ın Texas ştatının New London şəhərində baş vermişdir.

Məktəbin istilik sistemində yaranan təbii qaz sızması nəticəsində qaz binada hiss edilmədən toplanmış və sonradan yaranan qığılcım güclü partlayışa səbəb olmuşdur. Hadisə nəticəsində təxminən 300 şagird və müəllim həyatını itirmişdir.

Bu faciədən sonra qaz təhlükəsizliyi ilə bağlı ciddi tədbirlər görülməyə başlanmışdır. Bir neçə həftə ərzində Texas ştatında bütün təbii qazın odorlaşdırılması məcburi edilmiş, daha sonra isə ABŞ və Kanada bu tələbləri tətbiq etmişdir.

Bu hadisə qaz təhlükəsizliyində odorantların həyat xilas edən rolunu göstərən ən mühüm nümunələrdən biri olaraq qalır.

Təhlükəsizlik tədbiri kimi odorant istifadəsi

Odorantlar təbii qaz və propana xüsusi qoxu vermək üçün əlavə edilən kimyəvi maddələrdir. Təbii qaz öz təbii vəziyyətində qoxusuz olduğu üçün odorlaşdırma insanlara qaz sızmasını erkən hiss etməyə imkan verir. Odorlaşdırılmış qaz sızması partlayış təhlükəsi yaradan həddə çatmadan əvvəl aşkar edilə bilər. Bu isə yanğın, partlayış və zəhərlənmə risklərini azaltmağa kömək edir. Vacib məqam ondan ibarətdir ki, odorantlar qazın kimyəvi və fiziki xüsusiyyətlərini dəyişmir, yalnız ona tanınan qoxu verir.

Kükürd əsaslı odorantlar

Təbii qaz təhlükəsizliyində ən çox istifadə olunan odorantlar kükürd əsaslı birləşmələrdir. Ən geniş yayılmış növlər merkaptanlar və sulfidlərdir.

Bu maddələr adətən çürük yumurtaya bənzər kəskin qoxuya malik olur.

Effektiv odorant aşağıdakı xüsusiyyətlərə malik olmalıdır:

• Aşağı konsentrasiyada belə hiss edilməlidir;
• Zəhərli əlavə məhsullar yaratmamalıdır;
• Müxtəlif temperatur və şəraitlərdə kimyəvi sabitliyini saxlamalıdır;
• Boru kəmərləri və sistem komponentləri ilə reaksiyaya girməməlidir.

Geniş istifadə olunan odorantlara tetrahydrothiophene (THT), dimetil sulfid, dietil sulfid, etil merkaptan, propil merkaptan və butil merkaptan daxildir.

Odorant seçərkən nəzərə alınmalı amillər

Uyğun odorant qarışığının seçilməsi zamanı əsasən iki mühüm faktor nəzərə alınır:

1. Torpaq və suyun tərkibi

Yeraltı qaz boru xətlərində sızma zamanı torpaq və su bəzi hallarda odorant qoxusunu zəiflədə bilər. Bu təsir torpağın tərkibindən və rütubət səviyyəsindən asılıdır.

2. Atmosfer rütubəti

Havanın rütubəti odorantların yayılmasına və qalma müddətinə təsir göstərə bilər. Soyuq iqlimli, quru hava şəraitində və bəzi torpaq xüsusiyyətlərində qoxunun saxlanması fərqli ola bilər.

Qaydalar və təhlükəsizlik tələbləri

Bu gün təbii qaz və propan sistemlərində odorant istifadəsi ciddi qaydalarla tənzimlənir.

Əsas tələblərə aşağıdakılar daxildir:

• Qaz paylama xətlərində hiss edilə bilən qoxunun təmin edilməsi;
• Yaşayış ərazilərindən keçən qaz xətlərində odorlaşdırılmış qazdan istifadə;
• Odorant səviyyələrinin mütəmadi monitorinqi.

Bu qaydalar qaz sızmalarının vaxtında aşkar edilməsinə və təhlükəli vəziyyətlərin qarşısının alınmasına kömək edir.

Qaz sızması zamanı təhlükəsizlik tədbirləri

Odorlaşdırılmış təbii qazın xarakterik "çürük yumurta" qoxusu mümkün sızmanın əsas xəbərdarlıq əlamətidir.

Qaz qoxusu hiss etdikdə:

1. Bütün insanları dərhal binadan çıxarın.
2. Elektrik açarlarından, kibritdən və açıq alovdan istifadə etməyin.
3. Təhlükəsiz məsafədən qaz xidmətinə və yanğınsöndürmə xidmətinə məlumat verin.
4. Səlahiyyətli şəxslər təhlükəsiz olduğunu təsdiqləməyənə qədər binaya geri qayıtmayın.

Qaz sızmasını heç vaxt kiçik problem kimi qəbul etmək olmaz. Vaxtında görülən tədbir ciddi təhlükələrin qarşısını ala bilər.