Təhlükəsizlik klapanı müəyyən edilmiş təzyiq həddini aşdıqda avtomatik olaraq açılaraq artıq təzyiqi xaric edən və normal şərait bərpa olunduqda yenidən bağlanan mexaniki qurğudur. Əl ilə idarə olunan klapanlardan fərqli olaraq, bu klapanlar elektron idarəetməyə və ya insan müdaxiləsinə ehtiyac duymur. Onlar dərhal reaksiya verərək sistemlərin hər zaman təhlükəsiz iş rejimində qalmasını təmin edir.
Təhlükəsizlik klapanları olmadan buxar, qaz və ya yüksək təzyiqli mayelərlə işləyən bir çox proseslər işçilər, avadanlıqlar və ətraf mühit üçün ciddi təhlükə yarada bilər. Buna görə də onların funksiyasını, iş prinsipini və əhəmiyyətini bilmək çox vacibdir.

Təhlükəsizlik klapanı nədir?

Təhlükəsizlik klapanı yüksək təzyiqlə işləyən avadanlıqlarda quraşdırılan təzyiq boşaltma qurğusudur. Onun əsas məqsədi təhlükəli səviyyəyə çatmadan artıq təzyiqi sistemdən çıxarmaq və avadanlığı qorumaqdır.
Təzyiq normal səviyyəyə düşdükdən sonra klapan avtomatik şəkildə bağlanaraq sistemi yenidən hermetik vəziyyətə gətirir.
Təhlükəsizlik klapanları xarici enerji mənbəyi və operator müdaxiləsi olmadan işləmək üçün hazırlanır. Mexanizm əsasən yayla təchiz edilmiş diskdən ibarətdir. Təzyiq müəyyən edilmiş həddi keçdikdə disk yuxarı qalxır və artıq təzyiq xaric olunur.
Bu klapanlar aşağıdakı sistemlərdə geniş istifadə edilir:

• Buxar qazanları
• Təzyiq çənləri
• Sıxılmış hava balonları
• İstilik dəyişdiriciləri
• Qaz saxlama qurğuları

Adi boşaltma klapanlarından fərqli olaraq, təhlükəsizlik klapanları ani və tam şəkildə açılır, buna görə də yüksək riskli sistemlər üçün daha uyğundur.

Təhlükəsizlik klapanları niyə vacibdir?

1. Avadanlıqların zədələnməsinin qarşısını alır

Sistem normadan artıq təzyiqə məruz qaldıqda borular, çənlər və digər avadanlıqlar çat, deformasiya və ya partlama riski ilə üzləşə bilər.
Təhlükəsizlik klapanı artıq təzyiqi vaxtında xaric edərək:

• avadanlığın sıradan çıxmasının qarşısını alır;
• təmir xərclərini azaldır;
• sistemin stabil işləməsini təmin edir.

2. İnsan həyatını və iş təhlükəsizliyini qoruyur

Qazanlarda və yüksək təzyiqli çənlərdə yaranan artıq təzyiq partlayış və yüksək temperaturda buxar sızması kimi təhlükəli hallara səbəb ola bilər.
Təhlükəsizlik klapanları belə vəziyyətlərdə saniyələr ərzində işə düşərək:

• işçilərin təhlükəsizliyini təmin edir;
• qəza risklərini azaldır;
• istehsalat təhlükəsizliyinin əsas elementlərindən biri kimi çıxış edir.

3. Sistemin fasiləsiz işləməsini təmin edir

Ani təzyiq artımları sistemlərin dayanmasına səbəb ola bilər. Bu isə:

• istehsal prosesinin dayanması;
• vaxt itkisi;
• əlavə maliyyə xərcləri

yaradır.
Təhlükəsizlik klapanları təzyiq dəyişikliklərini idarə edərək sistemin daha stabil və effektiv işləməsinə kömək edir.

4. Qanunvericilik və təhlükəsizlik standartlarına uyğunluğu təmin edir

Bir çox sənaye sahələrində təhlükəsizlik klapanlarının istifadəsi beynəlxalq standartlarla tələb olunur.
Məsələn:

• ASME (American Society of Mechanical Engineers)
• PED (Pressure Equipment Directive)

kimi standartlar təzyiqli sistemlərdə təhlükəsizlik klapanlarının düzgün quraşdırılmasını və texniki xidmətini tələb edir.
Bu tələblərə əməl edilməməsi:

• cərimələrə;
• hüquqi problemlərə;
• istehsalın dayandırılmasına

səbəb ola bilər.

Təhlükəsizlik klapanları necə işləyir?

Təhlükəsizlik klapanının iş prinsipi yay mexanizminə əsaslanır:

1. Normal şəraitdə yay klapanı bağlı saxlayır.
2. Təzyiq artaraq müəyyən edilmiş həddi keçdikdə yay qüvvəsinə qarşı təsir edir.
3. Təzyiq kritik səviyyəyə çatdıqda klapan açılır və artıq təzyiq xaric olunur.
4. Təzyiq təhlükəsiz səviyyəyə endikdə yay avtomatik olaraq klapanı yenidən bağlayır.

Bu proses tam avtomatik həyata keçirilir və insan müdaxiləsi tələb etmir.

Təhlükəsizlik klapanları haralarda istifadə olunur?

Bu qurğular müxtəlif sahələrdə tətbiq edilir:

Energetika və istilik sistemləri:

• elektrik stansiyalarında qazanlar;
• istilik qazanxanaları;
• buxar sistemləri.

Qaz sənayesi:

• qaz saxlama qurğuları;
• qaz tənzimləyici sistemlər;
• yüksək təzyiqli qaz xətləri.

Neft-kimya sənayesi:

• kimyəvi maddə çənləri;
• emal qurğuları;
• proses avadanlıqları.

Qida və əczaçılıq sənayesi:

• buxarla işləyən sistemlər;
• yüksək təzyiqli sterilizasiya avadanlıqları. 

Təhlükəsizlik klapanları ölçüsünə görə kiçik qurğular olsa da, qoruduqları sistemlər üçün çox böyük əhəmiyyət daşıyır.
Onlar:

• artıq təzyiqdən yaranan qəzaların qarşısını alır;
• bahalı avadanlıqları qoruyur;
• istehsal proseslərinin təhlükəsiz davam etməsinə imkan yaradır;
• insan həyatını qoruyur.

Düzgün təhlükəsizlik klapanının seçilməsi, vaxtında texniki baxışdan keçirilməsi və düzgün istifadəsi istənilən qaz, istilik və sənaye sisteminin təhlükəsiz və effektiv işləməsi üçün vacib şərtdir.
Xüsusilə yaşayış binalarında istilik sistemlərindən tutmuş böyük sənaye müəssisələrinə qədər bütün təzyiqli sistemlərdə təzyiqin düzgün idarə olunması təhlükəsizliyin əsas hissəsidir. Təzyiq normadan artıq olduqda qaz sızmaları, avadanlıq zədələnməsi və hətta partlayış təhlükəsi yarana bilər. Buna görə təhlükəsizlik klapanları müasir sənaye və mühəndis sistemlərinin ən vacib qoruyucu elementlərindən biridir.